ปรัชญาขงจื๊อ ลัทธิขงจื๊อ หลักจริยธรรมและหน้าที่พลเมือง

            หลักปรัชญาของจีนนั้นมีอยู่ด้วยกันหลายกระแส แต่หลักใหญ่ๆที่ได้รับการยึดถือปฏิบัติกันอย่างอย่างกว้างขวางมีอยู่ 2 กระแสด้วยกันนั่นคือ ปรัชญาเต๋าและปรัชญาขงจื๊อ ในบทความนี้เราจึงขอนำเสนอวิถีคร่าวๆของ 1 ใน 2 ปรัชญาได้แก่ ปรัชญาขงจื๊อให้ได้รู้จักกัน


ปรัชญาขงจื๊อ (Confucianism)

            ปรัชญาขงจื๊อ (Confucianism) คือหลักแห่งจริยธรรมและหน้าที่พลเมือง ไม่ส่งเสริมให้มีความเชื่อในเรื่องเทพเจ้า นักปราชญ์ที่สำคัญที่สุดในปรัชญาขงจื๊อก็คือ ขงจื๊อ ผู้ก่อตั้งสถาบันสอนวิชาแขนงต่างๆโดยมี “เม่งจื๊อ” (Mencius) และ “ซุนจื๊อ” (Xun Zi) เป็นผู้สืบทอดคำสอนของขงจื๊อให้แพร่หลาย

คัมภีร์ในปรัชญาขงจื๊อ
1. ขงจื๊อ Lun Yu (The analects of Confucius)
2. หลักแห่งทางสายกลาง Chung Yung (The doctrine of the mean)
3. การศึกษาที่ยิ่งใหญ่ Ta Hsueh (The great Learning)
4. เม่งจื๊อM eng Tzu (The Mencius)

จริยธรรมในปรัชญาขงจื๊อ
1. ความชอบธรรม (Righteousness)
            ความชอบธรรมตามหลักปรัชญาขงจื๊อ หมายถึง สิ่งที่ควรจะเป็นหรือความถูกต้องเหมาะสมของเหตุการณ์ (The ought of a Situation) ทุกคนในสังคมมีหน้าที่ที่เหมาะสมกับตนในการปฏิบัติ การรู้ว่าตนเองควรจะทำสิ่งใดและการกระทำในสิ่งที่ตนควรกระทำคือความชอบธรรม

2. มนุษยธรรม (Human-Heartedness)
            ตามความหมายทางปรัชญาขงจื๊อ มนุษยธรรมหมายถึง การมีความรักในบุคคลอื่น (Loving Other) หน้าที่สำคัญที่ทุกคนต้องกระทำร่วมกันคือ การมีความรักในบุคคลอื่น จึงจะสามารถปฏิบัติหน้าที่ของตนได้อย่างสมบูรณ์

3. ความรู้สึกผิดชอบ (Conscientiousness)
            หลักการสำคัญในการปฏิบัติคือ จงปฏิบัติต่อบุคคลอื่นให้เหมือนกับที่ตนต้องการให้คนอื่นปฏิบัติต่อตน จึงจะนำไปสู่มนุษยธรรมและความชอบธรรม

4. ความเห็นแก่ผู้อื่น (Altruism)
            ความเห็นแก่ผู้อื่นเป็นการปฏิบัติในแง่ลบ มีหลักการสำคัญอยู่ว่า จงอย่าปฏิบัติต่อบุคคลอื่นในสิ่งที่ตนไม่ต้องการให้บุคคลอื่นปฏิบัติต่อตนเอง หรือ อย่ายัดเยียดสิ่งที่ตนเองไม่พึงปรารถนาให้บุคคลอื่น

5. บัญญัติแห่งสวรรค์ (Decree of Heaven)
            จงกระทำในสิ่งที่ตนควรกระทำอย่างเต็มความสามารถ โดยไม่ต้องวิตกกังวลกับผลลัพธ์ที่จะตามมา จงกระทำเพราะเห็นว่าเป็นสิ่งที่ถูกต้อง ทำเพราะเป็นหน้าที่ และทำเพราะเห็นว่าสิ่งนั้นมีคุณค่า ส่วนผลของงานจะออกมาในรูปแบบใดก็ไม่ควรยึดติดกับผลลัพธ์นั้น ขงจื๊อเสนอแนวความคิดเรื่องบัญญัติสวรรค์มาอธิบายว่า บัญญัติสวรรค์อยู่นอกเหนืออำนาจการควบคุมของมนุษย์ และเป็นสิ่งที่คอยบงการวิถีชีวิตของมนุษย์ ทำให้แต่ละบุคคลได้รับผลของงานและฐานะไม่เท่าเทียมกัน แต่ทุกคนควรจะทำหน้าที่ของตนให้เต็มความสามารถ และถึงแม้ผลงานจะออกมาอย่างไรก็สุดแล้วแต่บัญญัติสวรรค์

6. ความสัมพันธ์ทั้งห้า (The five relationships)
            สิ่งที่ดีที่สุดสำหรับมนุษย์คือ สังคมที่มีความชอบธรรม และการที่จะเกิดความชอบธรรมขึ้นจะต้องประกอบด้วยพื้นฐานทางสังคม ซึ่งหมายถึงครอบครัว ถ้าสามารถจัดระบบครอบครัวให้มั่นคง สังคมส่วนรวมก็จะเป็นปึกแผ่นมั่นคงและมีความสุข ซึ่งความสัมพันธ์ในครอบครัวแบ่งออกเป็น 5 ประเภท ได้แก่
            1. พ่อแม่มีความรักและความเมตตา ลูกจะเกิดความกตัญญู
            2. พี่มีความสุภาพอ่อนโยน น้องจะมีความอ่อนน้อมและเคารพ
            3. สามีมีความประพฤติถูกต้อง ภรรยาจะมีความซื่อตรงและภักดี
            4. เพื่อนที่ดีจะมีความซื่อสัตย์และจริงใจต่อกัน
            5. นายมีความเมตตา บ่าวจะมีความเคารพ

7. การแก้ไขชื่อตำแหน่ง (Rectification of names)
            การแก้ไขชื่อตำแหน่งตามหลักปรัชญาขงจื๊อหมายถึง การรู้จักหน้าที่ความรับผิดชอบของตน เพื่อให้คนปฏิบัติให้ถูกต้องเหมาะสมกับฐานะและตำแหน่งอย่างเต็มความสามารถ ไม่ทำให้เกิดความสับสนวุ่นวายในหน้าที่ของตน

            เมื่อเทียบกับหลักปรัชญาอื่นๆต้องยอมรับว่าปรัชญาขงจื๊อประสบความสำเร็จอย่างสูงที่สุด สามารถทำให้ชาวจีน (รวมทั้งเอเชียตะวันออกบางส่วน) ประพฤติปฏิบัติอยู่ในหลักของความกตัญญูซึ่งเป็นหัวใจหลัก ในอดีตคัมภีร์ขงจื๊อถูกนำมาใช้เป็นตำราในการสอบคัดเลือกบุคคลเข้ารับราชการ